KOMISJA EDUKACJI NARODOWEJ

 

Komisja Edukacji Narodowej została ustanowiona na mocy konstytucji z 14 października 1773 roku. Myśl utworzenia państwowej instytucji zajmującej się dozorem edukacji narodowej podał pod rozwagę król Stanisław August Poniatowski, podczas jednego ze słynnych obiadów czwartkowych.

Stanisław August Poniatowski król Polski 1732- 1798,
współtwórca i protektor  Komisji Edukacji Narodowej

    Komisja Edukacji Narodowej (właściwie: Komisja nad Edukacją Młodzieży Szlacheckiej Dozór Mająca) była pierwszą  w Polsce jak i w Europie władzą oświatową o charakterze współczesnego ministerstwa oświaty publicznej. Podlegała ona królowi i Sejmowi Rzeczypospolitej. Pierwsza siedziba Komisji mieściła się przy ulicy Długiej w Warszawie.

   Do drugiej połowy XVIII wieku edukacja na terytorium Rzeczypospolitej była prowadzona przez zakon jezuitów. Rozwiązanie w 1773 roku przez papieża Klemensa XIV  zakonu jezuitów groziło upadkiem edukacji. Jednocześnie narzuciło potrzebę głębokich reform szkolnictwa  w duchu oświecenia, dopuszczenia do nauczania w szkołach osób świeckich. Podkanclerzy litewski, Joachim Chreptowicz rzucił myśl wyzyskania kasaty majątku jezuitów na rzecz oświaty, podczas delegacji sejmowej 7 października 1773 roku. Przejęcie dóbr skasowanego zakonu jezuitów przez skarb państwa umożliwiło uzyskanie funduszy na planowane reformy w zakresie programów i organizacji procesu edukacyjnego na ternie całego kraju.

Akt ustanowienia Komisji Edukacji Narodowej ( projekt)
Tzw. Metryka  Litewska

Hugo Kołłątaj inicjator reform szkolnictwa w Rzeczpospolitej i faktyczny działacz
Komisji Edukacji Narodowej

 

Pierwszym przewodniczącym (prezydentem) Komisji został biskup wileński, Ignacy Massalski, po nim (od 1776 roku) prymas Michał książę Poniatowski. W pierwszym składzie Komisji znaleźli się: wojewoda gnieźnieński August Sułkowski, podkanclerzy litewski Joachim Chreptowicz, pisarz litewski Ignacy Potocki, generał ziem podolskich Adam Czartoryski, eks-kanclerz Jędrzej Zamoyski, starosta kopanicki Franciszek Poniński, generał inspektor wojsk koronnych Jędrzej Mokronowski, referendarz koronny Jacek Małachowski, starosta czerski Franciszek Bieliński i synowiec króla Stanisław Poniatowski. Z czasem w miejsce zmarłych lub tych, którzy ustąpili z funkcji weszli: sekretarz litewski Michał Mniszek, biskup chełmiński Maciej Garnysz, kasztelan wileński Michał Radziwiłł, wojewodowie: ruski Szczęsny Potocki, mazowiecki Antoni Małachowski, starosta solecki Ignacy Przebendowski i Feliks Oraczewski. Wielu członków Komisji było zwolennikami oświeceniowego nurtu, pozostając pod wpływem racjonalizmu francuskiego. Niestety wśród nich byli także poplecznicy ambasadora Rosji, chociaż aktywnie pracowali na rzecz rozwoju ówczesnej oświaty polskiej.

 

Michał Jerzy Poniatowski prezes Komisji Edukacji Narodowej od 1776 roku

.

 

Od roku 1776 Komisja otrzymała autonomię finansową i dostała się oficjalnie pod protektorat króla,  co pozwoliło na niemal zupełną swobodę działań. Ważną rolę w reformowaniu polskiej edukacji w drugiej połowie XVIII wieku odegrało grono uczonych i artystów skupionych wokół Hugona Kołłątaja, tacy jak Franciszek Bieliński, Julian Ursyn Niemcewicz, Feliks Oraczewski, Marcin Poczobutt-Odlanicki, Andrzej Gawroński, wybitny pedagog, ksiądz Grzegorz Piramowicz. Współpracowali oni z członkami Komisji, nadawali ostateczną formę pomysłom, które rodziły się w łonie Komisji. W czasie swojej kilkunastoletniej działalności Komisja przeprowadziła zasadniczą reformę opartą o model  trzystopniowego nauczania, opracowany przez Hugona Kołłątaja i ludzi wokół niego skupionych. Między innymi na modłę zachodnioeuropejską Kołłątaj zreformował Akademię Krakowską, zaś Poczobutt-Odlanicki – Akademię Wileńską. W 1781 roku Piramowicz ukończył projekt „ustaw dla stanu akademickiego i na szkoły w krajach Rzeczypospolitej”. Ustawa została ogłoszą drukiem w 1783 roku. Szkoły zostały podzielone na wydziały wielkopolski, małopolski, mazowiecki, wołyński, ukraiński, pijarski, litewski, ruski, żmudzki i poleski. W skład każdego wchodziły: jedna szkoła wydziałowa, szkoły podwydziałowe i parafialne (tzw. elementarne).

Julian Ursyn Niemcewicz ( obraz Antoniego Brodowskiego)

 

Szkoła wydziałowa została oparta o model sześcioklasowy (piąta klasa była dwuletnia). W takich szkołach uczyło sześciu nauczycieli, katecheta oraz tzw. metrowie (osoby znające języki obce). Na czele szkoły stał rektor, do pomocy w zarządzaniu miał prefekta. Szkoła podwydziałowa miała trzy klasy, każda z kursem dwuletnim. Nauczało w niej trzech nauczycieli, katecheta oraz metrowie. Na czele szkoły stał prorektor, który dodatkowo kontrolował wszystkie szkoły parafialne w swoim okręgu. Szkoły elementarne dzieliły się na „większe” w miasteczkach i „mniejsze” na wsi.   Najwyższym poziom nauczania odbywał się na dwóch szkołach wyższych w Krakowie i Wilnie.

 Komisja opracowała  szereg programów w duchu umiarkowanego oświecenia dla szkół podstawowego i średniego szczebla. Zgodnie z nimi wprowadzono do szkół historię Polski,  historię naturalną, elementy wychowania fizycznego . Zakazano nauki w języku łacińskim, zaczęto nauczać w języku polskim.  Dzięki staraniom Komisji język polski  stał się osobnym przedmiotem nauczania. W szkołach  nacisk kładziono na nauczanie poglądowe przy użyciu nowoczesnych podręczników. Opracowaniem programów i przygotowaniem podręczników zajmowało się Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, w którym działał ksiądz Grzegorz Piramowicz. Program nauczania realizowali nauczyciele świeccy oraz ci z duchownych, którzy odbyli studia lub zdali egzaminy na wszechnicy krakowskiej lub wileńskiej. W 1789 roku na 482 nauczycieli w całej Rzeczypospolitej było 115 nauczycieli świeckich. Młodsze pokolenie nauczycieli-duchownych przeważnie nie nosiło czarnej sutanny, lecz chodziło we frakach, perukach i białych pończochach.

  

   Grzegorz  Piramowicz  autor Elementarza dla szkół parafialnych narodowych

 W latach 1781-1790 w 45 szkołach średnich zorganizowanych przez Komisję rocznie kształciło się około 10 200  dzieci i młodzieży męskiej. Jeden uczeń przypadał na 550 mieszkańców Korony. Komisja w elementarnych „większych” szkołach miejskich polecała nauczanie czytania, pisania, rachunków, naukę z zakresu miar, wag i znajomości monet, ogrodnictwa, rolnictwa, lokalnego handlu. Nie mając większych środków finansowych Komisja zwracała się z apelem do proboszczów    i ziemiaństwa o organizowanie szkolnictwa podstawowego. Celem nadrzędnym było wykształcenie tysięcy obywateli, którzy byliby w stanie rozwijać państwo w zakresie społecznym i gospodarczym.  Polityka oświatowa realizowana przez Komisję zmierzała do wychowania pokolenia mogącego się podjąć realizacji programu naprawy państwa. Niestety próba reform Rzeczypospolitej kończy się klęska, a z nią nadszedł kres działalności Komisji Edukacji Narodowej. Po zwycięstwie Targowicy wielu działaczy musiało opuścić kraj, gdyż wydano na nich zaoczne wyroki śmierci w związku z ich działalnością polityczną. Należy jednak podkreślić, że dzieło tego pierwszego świeckiego  ministerstwa oświaty wydało owoce w okresie zaborów. Dobrze przygotowana kadra nauczycielska ukształtowana w czasach działalności Komisji po utracie niepodległości nauczała kolejne pokolenia, dzięki którym  przetrwała polska kultura i język.

 Źródła:

  • K. Mrozowska, Komisja Edukacji Narodowej, 1773-1794, Kraków 1973.
  • W. Smoleński, Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII, Warszawa 1979.
  • S. Kot, Historia wychowania, Warszawa 1994.
  • H. Samsonowicz,  Historia Polski do 1795 roku,  Warszawa 1985.
  • Wikipedia

 autor: Anna Tomczyk

PRZEDSTAWICIELE KOMISJI EDUKACJI NARODOWEJ

Ignacy Jakub Massalski

Ignacy Jakub Massalski
(1726-1794), biskup wileński.

Pierwszy przewodniczący Komisji Edukacji Narodowej  .Podczas Sejmu Czteroletniego (1788-1792) bronił sojuszu z Rosją, powiązany ściśle z ambasadorem J.J. Sieversem. Przystąpił do targowiczan (Targowicka konfederacja). Członek Rady Nieustającej. Publicznie potępił powstanie kościuszkowskie. Aresztowany pod zarzutem zdrady państwa, wyciągnięty przemocą z więzienia przez zrewoltowany lud warszawski i powieszony bez sądu w egzekucji ulicznej 28 czerwca 1794.

Grzegorz Piramowicz

Grzegorz Piramowicz
(1735-1801)

Ksiądz, pedagog, działacz oświatowy, pisarz. Autor podręczników i rozpraw pedagogicznych. Od  1774 r. Grzegorz Piramowicz był w Komisji sekretarzem do "ekspedycji cudzoziemskich", a w rok później został mianowany sekretarzem w nowo utworzonym Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych. Pełniąc tę funkcję, prowadził pracę związaną z opracowywaniem programów, podręczników i organizacją szkół . Najtrwalszym pomnikiem pracy Grzegorza Piramowicza jest dzieło "Powinności nauczyciela" .Podkreślając decydującą rolę nauczyciela w wychowaniu i nauczaniu, a jednocześnie wznosząc ten zawód na wysoki piedestał.

Michał Jerzy Poniatowski

Michał Jerzy Poniatowski
 (1736-1794)

Książę. Był młodszym bratem i zarazem najwierniejszym stronnikiem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W czasie insurekcji kościuszkowskiej wyjechał z kraju i słuch o nim zaginął. Zmarł kilka tygodni później. Był ostatnim prymasem niepodległej Polski. Członek Komisji Edukacji Narodowej. Od 1776 r. jej przewodniczący. Dbał o materialną stronę działalności oświatowej.

Adam Kazimierz Czartoryski

Adam Kazimierz Czartoryski
(1734- 1823)

Książę . Kuzyn króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Adam Kazimierz wchodził w skład tzw. Familii, czyli stronnictwa szlacheckiego opowiadającego się za głęboką reformą ustroju Rzeczypospolitej. W latach 1773-80 jako przedstawiciel izby poselskiej uczestniczył w pracach KEN, gdzie wyróżniał się wszechstronnością intelektualną i szeroką działalnością na polu kultury.

Andrzej Zamoyski

Andrzej Zamoyski
 (1717-1792)

Kanclerz. Z chwilą powołania Komisji Edukacji Narodowej A. Zamoyski dzięki swej dużej popularności i cechom charakteru od razu znalazł się wśród jej pierwszych członków. Był jednym z 8. światłych ludzi, których 14 października 1773 r. Sejm powołał na 6 lat do pracy w KEN. Znany i popularny w kraju nadawał jej swą osobą powagi.A. Zamoyski brał udział w czynnościach Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych od chwili jego założenia tj. 7 marca 1775 r. Propagował program wychowania obywatelskiego i pilny postulat wychowania przez państwo.

Ignacy Potocki

Ignacy Potocki
( 1750 -  1809 )

Marszałek wielki litewski .Członek Komisji Edukacji Narodowej, założył Towarzystwo Ksiąg Elementarnych. Zwolennik idei reformatorskich oraz opcji antyrosyjskiej i antykrólewskiej.18 października 1774 roku otworzył wojewódzką szkołę w Lublinie. Pomyślana jako sześcioklasowa, była ona pierwszą państwową szkołą świecką powstałą w mieście. W każdej klasie uczył jeden nauczyciel wszystkich przedmiotów wg. programu przygotowanego przez KEN. Językiem wykładowym był polski.

 

This template downloaded form free website templates